Woord van de vertaler
Mmmjallo.1
Nog drie weken te gaan. Vandaag geven we graag het woord aan de allereerste die de Nederlandse vertaling las: de vertaler. Toen Robbert-Jan Henkes werd benaderd om Infinite Jest te vertalen, was zijn eerste reactie: ‘Wil je me dood hebben?’ Het bleek inderdaad een monsterklus – op zijn eigen blog schreef hij al over de oneindige (on)mogelijkheden bij het vertalen van de titel alleen al –, maar geen zorgen: hij heeft het overleefd. Alleen: toen kwamen de boeken binnen…
Veel vertier!
Blunder
door Robbert-Jan Henkes
Het boek is binnen en wat er dan meestal gebeurt, zo gauw ik het opensla vind ik een zetfout-drukfout, wat een mooie naam is voor een typfout die aan mij en het arendsoog van de talloze met hun neus kijkende redacteuren, correctoren, persklaarmaakers en dergelijke is ontsnapt. Meteen, bam: typfout. Je kan er de klok op gelijk zetten. Gif op innemen. Donder op zeggen.
Moet ik dan alles alleen doen? Waar heb je dan versmurfers voor? Negenennegentig procent van de typfouten is eruit gehaald, maar het gaat er niet om wat eruit is gehaald, het gaat erom wat erin is gebleven. Honderd keer overgelezen en toch overheen gelezen!
Het komt: zo in boekvorm lees je het heel anders dan op je scherm of als uitgeprinte drukproef. Er vallen heel andere dingen op. Maar hoe dat nu weer komt, geen idee.
Oké, typfouten zijn slordig, maar zijn ze erg? Als het er veel zijn en ze storen, dan wel. En de schrijver of vertaler vindt ze natuurlijk altijd een smet op het blazoen. En denken, ach, tweede druk, is veelal wensdenken. Welke boeken halen nu een tweede druk? Van mij, vertaald of niet, weinig.
Je dan maar verbijten en proberen zo snel mogelijk te vergeten.
Maar nu, ik sla de 1684 gram (excl. aanmoedigende button) voor het eerst open, en zie ik dit, op bladzijde 69:
‘Het van-mei-tot-decemberhuwelijk25 van de lange, ongracieuze, sociaal minder bedeelde en stevig drinkende Dr. Incandenza met een van de weinige waarachtige seksbommen aan de Noord-Amerikaanse alma mater, de buitengewoon lange en nerveuze maar ook buitengewoon mooie en gracieuze en abstinente en stijlvolle Dr. Avril Mondragon...’
(De zin loopt nog tien regels en honderdvier woorden door, maar ik stop hier met citeren.) Het van-mei-tot-decemberhuwelijk? Wat is dat? Eigenlijk? Ik meen me te herinneren dat ik het niet opzocht, aannemende dat het zoiets als een niet al te lang standhoudend huwelijk of een niet al te lang standhoudend liefdevol huwelijk was, maar nu, het boek hier openslaand, begon ik toch te twijfelen en zocht ik het op, en wat is het, een ‘May-December marriage’, het is een spreekwijs voor een huwelijk met een groot leeftijdsverschil tussen de partners, dus zeg maar een ‘groen-blaadje-dorre-tak-huwelijk’. Aï!
‘The tall, ungainly, socially challenged and hard-drinking Dr. Incandenza’s May-December25 marriage to one of the few bona fide bombshell-type females in North American academia, the extremely tall and high-strung but also extremely pretty and gainly and teetotalling and classy Dr. Avril Mondragon...’
Hoe kom ik er dan bij het niet op te zoeken als ik het niet weet? Dat doe ik toch anders nooit? Dat kwam omdat er een cijfertje achter stond, dat verwees naar een eindnoot, en die eindnoot zei: ‘More like July-October, actually.’ En toen dacht ik dat ik het snapte, dat het werkelijk een grap met de lengte van het huwelijk was. Maar dat was het niet! De noot duidde erop dat Avril al niet meer zo’n ontzettende jonge blom was en Jim nog niet zo’n ontzettende ouwe lul, maar dat ze qua leeftijd iets dichter naar elkaar toelagen dan mei en december.
Als ik het correct had vertaald als een ‘groen-blaadje-dorre-takhuwelijk’, dan had ik van de verdraaide expressie in de eindnoot iets moeten maken als ‘rood-blaadje-volwassen-takhuwelijk’, hoewel dat ook niet ideaal is, want niet echt duidelijk. Daar moest verder over nagedacht worden, en Het Juiste Woord op worden nageslagen voor uitdrukkingen in die richting, waarop gevarieerd kon worden.
Maar als ik het idioom onvertaald wilde laten – en dat was hier heel goed mogelijk en zelfs de beste oplossing, gezien het spelletje dat de schrijver ermee in de eindnoot speelt – dan had ik in elk geval moeten zeggen ‘het mei-met-decemberhuwelijk’ en in de noot ‘het juli-met-oktoberhuwelijk’ – en dat is dus wel degelijk een blunder van mij.
Aargh!
Nu alleen maar hopen dat het bij deze ene blijft. (Zal wel niet.)
En ja, zeg ik er meteen maar bij, voor de ergste zifters, ik weet dat academia de gehele universitaire wereld is, en alma mater altijd maar één universiteit betreft, maar dat ik het hier fout deed, vond ik juist goed. Dan lees je het maar als pars pro toto of als metoniem, doe mijn een lol. Zeg.
Eindeloos vertier, David Foster Wallace, vert. Robbert-Jan Henkes (Koppernik, 2026), p. 36, 182, 257, 973, 1083.